Wat je ook kiest, je verliest.
Loyaal zijn aan het systeem betekent jezelf verloochenen. Trouw blijven aan jezelf voelt als verraad aan je team, je organisatie, je rol.
Dit is geen gebrek aan wilskracht. Geen persoonlijk falen.
Dit is een double bind – een systemische klem die je van binnenuit opvreet, zonder dat je het doorhebt.
Gregory Bateson beschreef in 1956 de essentiële ingrediënten: twee tegenstrijdige boodschappen, van iemand met autoriteit, die steeds terugkeren. Je kunt niet kiezen zonder te verliezen. Je kunt niet weg. En je mag niet benoemen dat het tegenstrijdig is.
Dat laatste is het meest verraderlijke: het patroon ontkent zichzelf.
Hoe het voelt
Je herkent het misschien.
Die knoop in je maag voor een vergadering waar je weet dat je iets moet zeggen wat niet gehoord wil worden. Je hart dat bonst in je keel. Je keel die dichtknijpt.
Je voelt de spanning. Je ziet de dynamiek. En toch doe je niets. Want wat je ook doet – het zal nooit bevredigend zijn.
Spreken voelt als verraad. Zwijgen voelt als zelfverraad.
Waar het vandaan komt
Een double bind ontstaat wanneer er op de laag van actie iets van je gevraagd wordt dat indruist tegen diepere waarden of leidende principes.
In organisaties zie je dit vaak terug:
- Waarden die gepredikt worden maar niet geleefd
- Verwachtingen die elkaar tegenspreken
- Boodschappen die zeggen “wees authentiek” terwijl authenticiteit wordt afgestraft
De oorzaak ligt vaak hoger in het systeem dan we willen zien. En het is materie waar maar moeizaam over gesproken wordt. Want double binds onthullen iets over de manier waarop de hogere lagen de lagere lagen aansturen, bijsturen en evalueren.
En soms nog dieper.
Veel leiders zitten vast in patronen die niet alleen van de organisatie komen. De drang om te controleren, de angst om los te laten — dat zijn vaak overlevingsstrategieën die al generaties meegaan.
Zolang dit patroon niet gezien kan worden, speelt het in de schaduw.
Wat het doet
Mensen worden cynisch. Niet omdat ze negatief zijn – maar als bescherming tegen de onmacht en verscheurdheid die ze voelen.
- Teams zonderen zich af.
- Vergaderingen worden zwaar.
- Gesprekken worden uitgesteld.
- Wantrouwen sluimert.
- Controle neemt toe.
En het bizarre is: iedereen voelt het. Niemand benoemt het.
De grootste angst
Ik ken dit van binnenuit.
Recent zat ik in een situatie waar ik een dynamiek observeerde. Het werd gedoogd. De spanning steeg. Mijn hart bonsde in mijn keel. Mijn keel kneep toe.
Ik wist wat me te doen stond. En ik voelde de angst. De angst voor uitsluiting.
Maar toen realiseerde ik me: de grootste uitsluiting die ik te vrezen heb, is wanneer ik mezelf uitsluit.
Van een double bind geraak je niet af
Je kunt het niet kwijt willen. Je kunt het niet weg ‘managen’ met betere processen of duidelijkere verwachtingen.
Wat je wél kunt:
1/ Benoemen wat is. De moed en kwetsbaarheid tonen om uit te spreken wat iedereen voelt maar niemand zegt.
2/ Erkennen. Niet oplossen. Niet wegwerken. Erkennen dat het er is.
3/ Toelaten. Voor jezelf eerst. En zo niet alleen veiligheid bieden voor jezelf, maar ook voor de ander.
4/ Ruimte nemen. Bewustzijn verhogen. Grenzen voelen én uitspreken.
Want veiligheid kan enkel zijn waar begrenzing is.
Zien wat verborgen is
In directieteams waar ik kom, gebruik ik soms een quote over double binds.
Ik lees voor. Er komt iets los. Er vloeien tranen.
“Exact dàt.”
Dat is het moment waarop taal ontstaat voor wat gevoeld werd maar niet benoemd kon worden. Het moment waarop patronen zichtbaar worden die anders onzichtbaar blijven.
Niet enkel door erover te praten. Vooral door het te ervaren.
De uitweg zit niet in je hoofd
Een double bind los je niet op door slimmer te denken. Zolang je lijf in alarmstand staat, blijft je brein schakelen tussen twee uitersten: doorduwen of verbijten. Vechten of vluchten.
Pas wanneer je zenuwstelsel de spanning kan verdragen zonder direct te moeten kiezen, ontstaat er een derde weg.
Dat vraagt geen betere strategie. Het vraagt capaciteit — in je lijf.
Of-of is stressrespons. En-en is capaciteit.
De double bind dwingt je in óf loyaal aan het systeem óf trouw aan jezelf. Maar die tegenstelling is alleen absoluut zolang je zenuwstelsel in overleving zit.
Herkenbaar?
In een Systemische Proeverij breng ik met directieteams naar boven wat verborgen is. Niet praten over wat er speelt – voelen wat er speelt. Zodat jullie taal krijgen voor dynamieken die jullie voelen maar niet kunnen benoemen.
Herken je dit? In een Flow Oriëntatie gesprek onderzoeken we samen wat er speelt — en of de Systemische Proeverij past.